Il nom 
Il nom Ardez vain manzunà la prüma vouta i’l urbar carolingig i’l novavel tschientiner sco „taberna fiscala Ardezis“. Sur da la derivanza dal nom Ardez van las perscrutaziuns dals scienzats ourdglioter. Tschertüns sun da l’avis cha Ardez deriva da la lingua keltica. Oters manajan cha’ls rets hajan manà quel nom cun sai in Retia. Davo la construcziun dal chastè Steinsberg intuorn l’on 1100 as nomnaiva nos cumün in tuot la documainta tudais-cha Steinsberg.
L’on 1880 pretenda la regenza cha Ardez as dess tantüna decider per ün nom pel cumün. La radunanza cumünala decida unanimamaing d’avair nom in avegnir be plü Ardez.
Sigel der Gemeinde Steinsberg
La vopna da nos cumün daspö l’on 1952 es gnüda propuonüda
da la regenza, causa cha Ardez nu vaiva fin quella vouta ingüna vopna ufficiala.
Ella consista our da duos parts, la part sura cun ün capricorn chi conferma l’appartgnentscha al circul Sur Tasna. La part suot cun üna crusch shiva alba aint il nair chi tira adimmaint a nossa appartgnentscha a la Lia da la Chadè da plü bod.
Ardez es ün dals vegls cumüns da l’Engiadina bassa. Davo ch’el es gnü devastà l’ultima vouta dal 1622 dals Austriacs suot Baldirun, es el gnü darcheu fabrichà sü sün las restanzas da las müraglias da las chasas devastadas. E davo quai es nos cumün fin hoz schanià d’incendis, boudas e lavinas. Las chasas portan tuottas datas intuorn 1660 – 70. Bainschi sun las chasas da temp in temp gnüdas dozadas e renovadas ed as preschaintan hoz per gronda part in ün bun e bel stadi, sco d’ün dret cumün engiadinais da paurs. Ils tablats e las stallas chi sun hoz per agriculturas modernas massa pitschnas, vegnan vi e plü fabrichadas oura in abitaziuns. Ils paurs sun emigrats a l’ur dal cumün ed han fabrichà stallas grondas e modernas chi correspuondan ad agriculturas d’hozindi.
|
 |
 |
 |
Il chastè Steinsberg, fabrichà intuorn l’on 1100 dals signuors da Frickingen, ha müdà i’ls ultims 500 ons da sia existenza suvent ils possessuors, fin ch’el es gnü devastà dürant la guerra svabaisa l’on 1499 e mai plü refabrichà. Dal bel chastè da quella vouta es restada be la tuor chi’d es gnüda renovada i’ls ultims ons cun sustegn dal cumün e da la protecziun da la patria. Illa tuor as poja ir fin sül plan süsom chi’d es cuvernà cun plattas e chi serviva sco tet, avant co chi’d es gnü construi il tet da lain.
La tuor Vonzun al süd dal cumün d’eira gnüda a seis temp fabrichada d’üna famiglia nöbla per abitar. Plü tard es gnüda fabrichada la chasa atach e l’entrada e las fanestras vers nord sun gnüdas müradas sü. Quista tuor, sco cha no nomnain “la parschun” ha servi al circul sco parschun ed al cumün sco chasa poverilla per famiglias chi d’eiran emigradas qua. I’ls ultims ons ha servi la parschun al cumün sco ricover per la pastriglia.
Da temp vegl existivan ad Ardez la baselgia in cumün sper chapellas a Bos-cha, Chanoua e Sur En. La baselgia serviva avant la refuormaziun sco baselgia eir per Guarda, Lavin, Susch e Galtür. Davo la refuormaziun, 1538, es la baselgia gnüda refatta l’on 1577 da fuond sü cun ün’empora al nord da la nav, quai chi d’eira quella vouta üna rarità. Sül clucher pendan quatter sains. Il plü vegl datescha dal 1519.
L’on 1803 es gnü pro amo ün sain da la fundaria Grassmair, da l’Ötzthal e dal 1909 il terz e’l quart da la fundaria Jakob Egger da Staad. La baselgia es gnüda renovada l’ultima vouta l’on 1948. Noss concrettaivels catolics han davo gronda resistenza dal cumün pudü inaugurar lur baselgia l’on 1871. Da tschellas chapellas exista be plü la baselgina da Sur En.
Nos cumün ha miss da vegl innan grond pais sün üna buna scolaziun da sia populaziun. Fingià dal 1766 es gnüda fundada la prüma scoula
obligatorica cun sustegn da la corporaziun evangelica. Quella cumpigliaiva 9 ons da scoula e düraiva 5 mais. La statistica da scoula dal chantun manzuna l’on 1839 per Ardez 60 scolars cun duos magisters ed üna scoula catolica cun 15 scolars. Quella es statta però da cuorta dürada. Causa mancanza da localitats ha il cumün l’on 1863 admiss a la fracziun da Sur En da manar svess üna scoula ad agen cuost. Intant ha il cumün tut per mans l’on 1865 il fabricat d’üna chasa da scoula, hoz la chasa cumünala, e’ls scolars da Sur En han darcheu stuvü frequentar la scoula ad Ardez. L’on 1895 es gnüda fundada nossa scoula secundara, quella vouta reala. Cha nos cumün d’eira pionier reguard scoula demuossa, cha fingià dal 1915 finanziaiva nos cumün üna scoulina per cha las mammas possan d’instà güdar a far cul fain il davomezdi. Tenor ün decret da Bern da l’on 1880 ha mincha cumün stuvü metter a disposiziun ün local “für Leibesübungen”. Nos cumün ha pudü acquistar terrain per quel scopo a Sassagl e sül “Turnschopf” sun güsta gnüdas fabrichadas amo quatter stanzas da scoula. Quai d’eira quella vouta üna da las pacas scoulas cun secrets cun aua correnta. Quella chasetta ha servi sco scoula fin l’on 1961 chi s’ha lura pudü retrar la scoula nouva sur cumün. Malavita vaina stuvü l’on 2007 tour cumgià da nossa scoula secundara chi’d es gnüda translocada sü Zernez.
Da temp vegl d’eira mincha cumün in dovair da mantgnair ad agen cuost las vias chi colliaivan ün cumün cun tschel. Uschè vaiva Ardez da mantgnair la colliaziun cun Ftan e cun Tarasp. Cun Scuol nu d’eiran no colliats cun ingünas vias. La via imperiala da l’Austria tras l’Engiadina in la Lombardia passaiva tras nossas duos fracziuns Chanoua e Bos-cha sur Ardez via. Cha quella via gniva frequentada fingià dal temp da bruonz, demuossa üna spanga chi’d es gnüda chattada pro la puntina veglia sur il Tasnan. La taverna Chanoua chi vain manzunada fingià i’l novavel tschientiner varà quella vouta giovà üna gronda rolla. Hoz, davo cha’l trafic fa adöver da la via nouva postala tras l’Engiadina, es quella crodada in muschna.
La colliaziun cun Tarasp ans faiva daplü difficultats, causa cha la punt in Plan da Bocs gniva adüna darcheu devastada dals auazuns. Davo chi’d es gnüda construida la via postala dal 1867, e’ns ha manà üna colliaziun directa cun Scuol, e davo greivas trattativas cun Tarasp, vaina pudü d’essister sün nossa colliaziun directa cun Tarasp, vain però stuvü ceder a Tarasp ün grond toc god sur Aschera. Per pudair construir la via nouva tras cumün, vaina stuvü sbodar giò üna chasa vers Scuol e vers Giarsun tour davent ün toc d’üna chasa. La colliaziun nouva cun Ftan es gnüda realisada l’on 1875 ed ha cuostü 61’000 fr. e’l terrain exproprià 9’000 fr. Davo cha’l chantun ha dat liber il trafic motorisà süllas vias chantunalas, es dvantà il trafic d’autos per nos cumün insuportabel, uschè chi ha stuvü gnir fabrichà l’on 1978 ün sviamaint.
Dal 1906 refüsa nossa comunità ün’offerta da Willi Brunold da furnir nos cumün cun forza electrica. Il cumün decida da trattar cul cumün da Ftan, co chi’s pudess trar a nüz l’aua dal Tasnan per üna pitschna ouvra electrica per tuots duos cumüns. Para cha quella proposta nu saja gnüda examinada in detagl, e’l cumün decida als 3 favrer 1907 d’acceptar l’offerta dal cumün da Scuol e da metter a disposiziun las lattas per la lingia a quel scopo. Dal 1913 vain furni eir la fracziun Bos-cha cun forza electrica. Als 18 avrigl 1914 vain installà la prüma glüm in chasa, illa chasa cumünala, cuosts fr. 130.- Uossa ca. davo 100 ons vain danövmaing examinà da trar a nüz nos Tasnan per prodüer forza electrica.
Il temp da la fabrica da la viafier es stat ün temp magara turbulent per nos cumün. Sper nossa populaziun da 600 persunas abitaivan qua dal 1909 fin 1913 amo sur 1000 lavuraints e per part eir lur famiglias. Blers lavuraints abitaivan illas cantinas: baracca nera a Puclera, baracca Prauost e baracca gronda a Tars. Oters abitaivan in cumün. Sper las cantinas existivan per quel temp amo 14 ustarias. Per mantgnair uorden in cumün cun tants esters ha il cumün stuvü s-chaffir ün uorden d’ustaria plü sever ed ingaschar sper ün pulizist chantunal eir ün cumünal. Üna proposta d’introdüer pels uffants da las famiglias talianas üna scoula taliana, es gnüda refüsada dal departamaint. Il prüm tren giò per l’Engiadina dal 1913 es gnü artschvü da nossa populaziun cun grond entusiassem.
Da la gronda quantità da fluors solitarias sün nos territori, es il cheu dragun austriac “Österreichischer Drachenkopf” chi vain avant in Svizra be pro no e gio’l chantun “Wallis”, la plü cuntschainta.
Da la fauna es hozindi l’uors darcheu in discussiun. Davo ch’el es gnü desdrüt in noss contuorns dal 1900, es el darcheu inaspettadamaing tuornà inavo. Ils ultims uors sün territori d’Ardez, chi faivan dons illas scossas da muvel sun gnüts sajettats: dal 1850 da Jon Könz ün in Val Sampuoir, als 15 october 1861 da Burtel Thom e Christian Marugg üna uorsuna in Val Sampuoir (ils duos pitschens sun rivats da mütschir), dal 1870 sajetta Simon Margadant da Sur En ün uors in Val Nuna, chi vaiva s-charpà diversa bescha taschina. Implü sajetta Simon Margadant dal 1876 ün uors pitschen in Val Sampuoir, chi’d es gnü impaglià ed as rechattaiva lönch illa büvetta a Nairs.
Ils tschiervis chi sun tuornats intuorn il 1936 davo chi d’eiran stats desdrüts, s’han multiplichats talmaing, ch’els ston gnir decimats cun chatschas extras.
Chi chi’d es interessà da savair plü detagliadamaing alch da l’istorgia d’Ardez, chatta quai illa cronica da nos cumün “Ardez Ortsgeschichte” publichada da Jon Claglüna. Il cudeschin po gnir retrat: pro Ardez turissem, pro la chanzlia cumünala, in butia Volg d’Ardez e pro l’autur.